ĐẰNG SAU "VỎ BỌC" VĂN HÓA VÙNG CAO

A Lưới, dải đất biên cương phía Tây xứ Huế, là nơi những dòng chảy văn hóa Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu... cùng hòa chung một mạch nguồn. Sự đa dạng ấy được kết tinh dưới mái Gươl, nhà Rông, nơi lời răn dạy của già làng về tình đoàn kết vẫn truyền đời tiếp nối. Giữa đại ngàn hùng vĩ, tiếng Khan, điệu Cha chấp hòa quyện cùng niềm tự hào của “những người con mang họ Bác”, tạo nên một bản sắc vừa đậm chất sử thi, vừa sắt son một lòng với cách mạng. Trong bối cảnh đời sống hiện đại với nhiều tác động mạnh mẽ từ bên ngoài, khi không ít giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, khi các thế lực thù địch vẫn không ngừng lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo để hòng chia rẽ khối đại đoàn kết, thì ở các bản làng vùng cao A Lưới, văn hóa vẫn hiện diện như một “chất keo” bền chặt, giữ cho cộng đồng luôn đoàn kết, thủy chung.

Ở thôn Pa Rít – Ka Vin, xã A Lưới 4, thành phố Huế, trong căn nhà sàn đơn sơ, tiếng thoi dệt vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày. Đó là âm thanh quen thuộc gắn liền với cuộc đời chị Hồ Thị Ngợp, người đã hơn hai mươi năm gắn bó với nghề dệt zèng truyền thống. Đôi bàn tay thoăn thoắt đưa sợi, kết nối từng đường chỉ thành những hoa văn tinh xảo mang đậm bản sắc Tà Ôi. Với chị, mỗi tấm zèng không chỉ là sản phẩm phục vụ đời sống, mà còn là nơi lưu giữ ký ức, lịch sử và tâm hồn của cả một dân tộc. Chị Hồ Thị Ngợp chia sẻ: “Với người Tà Ôi, tấm zèng không chỉ để mặc mà còn là câu chuyện của ông bà để lại. Mỗi hoa văn đều gắn với núi rừng, con người và cuộc sống. Tôi dạy con gái từ nhỏ, không phải để kiếm tiền mà để các cháu hiểu rằng giữ nghề là giữ lấy cội nguồn. Nếu mình buông tay, chỉ một thế hệ thôi là có thể mất đi tất cả”.

Không chỉ riêng chị Ngợp, ở A Lưới còn có nhiều “người giữ lửa” thầm lặng khác. Họ không ồn ào, không phô trương, nhưng chính sự bền bỉ và tâm huyết của họ đã góp phần giữ gìn nền tảng văn hóa cộng đồng. Già làng Hồ Văn Diều, thôn A Min – C9, xã A Lưới 4, trầm ngâm: “Ngày trước, con cháu học nghề từ ông bà như một lẽ tự nhiên. Bây giờ cuộc sống thay đổi, cái mới nhiều hơn, mạng internet đưa cái bụng đám trẻ đi xa bản làng quá. Nhưng nếu không có người giữ thì cái cũ sẽ mất. Người già như chúng tôi phải nhắc, phải dạy, phải làm gương thì lớp trẻ mới nhớ, mới biết quý cái gốc của mình”.

Ở vùng cao A Lưới, văn hóa không chỉ tồn tại trong các sản phẩm thủ công hay lời ca tiếng hát, mà còn hiện diện rõ nét trong không gian sinh hoạt cộng đồng, đặc biệt là các lễ hội truyền thống. Những lễ hội như A Riêu Ping, A Za hay các nghi lễ gắn với sản xuất nông nghiệp không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để cộng đồng sum họp, củng cố tình đoàn kết. Già làng Hồ Văn Diều chia sẻ: “Mỗi mùa lễ hội là một lần bà con được sống lại với truyền thống. Người già kể chuyện, thanh niên múa hát, trẻ con vui chơi. Ai cũng có việc để làm. Chính những lúc đó, tình làng nghĩa xóm được vun đắp, gắn bó. Khi cái bụng dân bản đã cùng hướng về một phía, cùng say trong điệu múa tiếng chiêng, thì bản làng luôn bình yên, Đảng sẽ ở mãi trong lòng dân”.

Bên cạnh những lễ hội lớn, sức sống văn hóa của đồng bào các dân tộc nơi đây còn hiển hiện trong những phong tục bình dị nhưng chứa đựng giá trị nhân văn sâu sắc, điển hình là tục “Hỏi thăm nhau” mỗi độ Tết đến, xuân về. Đây không chỉ là một nghi thức xã giao, mà thực chất là sợi dây tâm linh thắt chặt khối đoàn kết giữa anh chị em trong gia đình và dòng tộc sau một năm vất vả ngược xuôi trên nương rẫy.

Những món quà mộc mạc như gùi gạo nếp thơm nồng, con gà bản béo tốt hay tệp bánh quát nghĩa tình được nâng niu mang đến nhà nhau, gói ghém trong đó là tấm lòng thành kính và sự sẻ chia ấm áp. Nét đẹp ấy cứ thế âm thầm len lỏi qua từng nếp nhà, bồi đắp thêm tình thân, để bản làng dù có đi qua bao mùa rẫy vẫn giữ vững được cái gốc “anh em một nhà, thuận hòa gắn bó”. Chính sự gắn kết từ trong từng tế bào gia đình này đã tạo nên một thế trận lòng dân vững chắc. Anh Hồ Văn Dân (xã A Lưới 3) cho biết: “Cái Tết của người vùng cao mình quý nhất là cái tình. Dù bận rộn đến đâu, anh em cũng phải gặp mặt, trao nhau bát rượu cần, hỏi thăm sức khỏe và nhắc nhở nhau cùng làm ăn, cùng giữ lấy nếp sống của ông bà ta ngày xưa”.

Cùng với đó, những không gian văn hóa mới cũng đang từng bước hình thành, như những mạch máu nhỏ hòa chung vào dòng chảy lớn, tạo sức sống mới cho vùng cao. Phiên chợ vùng cao tại xã A Lưới 2 là một ví dụ tiêu biểu. Không chỉ đơn thuần là nơi kẻ bán người mua, chợ đã trở thành một “bảo tàng sống”, nơi những gùi mây trĩu nặng nông sản hòa cùng sắc áo dệt zèng rực rỡ dưới nắng ngàn. Đây là điểm giao lưu văn hóa đặc sắc, nơi hội tụ và phô diễn những giá trị truyền thống quý báu nhất của đồng bào.

Anh Lê Văn Hoàng (xã A Lưới 2) cho biết: “Chợ mình bây giờ vui lắm, không chỉ để bán cái rau, con gà đâu mà còn là nơi để gặp gỡ, trao nhau cái chữ tình. Người mang nếp than, người mang tấm zèng vừa rời khung cửi, ai cũng muốn khoe cái hay, cái đẹp của bản làng mình cho khách quý. Khách phương xa đến đây, họ “say” cái bản sắc của mình lắm. Nhờ cái chợ này mà bà con có thêm thu nhập, mà hồn văn hóa của người Tà Ôi, Pa Cô mình cũng được bay xa hơn”.

Không gian văn hóa ấy tiếp tục được mở rộng và thăng hoa thông qua chương trình “Sắc xuân vùng cao A Lưới” tổ chức hằng năm tại Làng Văn hóa truyền thống các dân tộc ở xã A Lưới 3. Giữa lòng thành phố Huế, một đời sống truyền thống được tái hiện sinh động, từ tiếng chày giã gạo đêm trăng, hương rượu cần nồng nàn đến những trò chơi dân gian rộn rã tiếng cười và các nghi lễ mùa xuân thiêng liêng.

Những hoạt động này không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào tự thân trong mỗi cá nhân. Ông Hồ Chính Bê, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã A Lưới 4, nhận định: “Khi người dân thấy văn hóa của mình được tôn vinh, họ sẽ tự khắc xem đó là báu vật để chủ động gìn giữ. Bảo tồn văn hóa không thể chỉ nằm trên những trang giấy hay khẩu hiệu khô khan, mà phải để nó sống thực sự trong nếp ăn, nếp nghĩ của bà con. Khi người dân thấy được giá trị thực sự của di sản, họ sẽ chính là những “chiến sĩ” trên mặt trận văn hóa, bảo vệ bản sắc quê hương”.

Không chỉ dừng lại ở những giá trị tinh thần hữu hình, văn hóa còn thấm sâu vào nếp nghĩ, cách làm và sự ứng xử nghĩa tình của người dân vùng cao. Ở các bản làng A Lưới, văn hóa được cụ thể hóa bằng tinh thần “tối lửa tắt đèn có nhau”. Khi một nếp nhà gặp khó, cả bản cùng chung tay; khi có việc dựng nhà, cưới hỏi hay ma chay, mọi người đều tự giác góp công, góp sức mà chẳng hề tính toán hơn thiệt. Những giá trị ấy tuy không ghi trên văn bản, không nằm trong luật định, nhưng lại có sức ràng buộc vô hình mạnh mẽ hơn cả mệnh lệnh, tạo nên một cộng đồng bền chặt như những mắt xích của một dây xích đồng tâm. Anh Trần Văn Tý (xã A Lưới 4) chia sẻ: “Ở đây không ai bị bỏ lại phía sau cả. Người dân có việc gì là cả bản cùng lo. Văn hóa ông bà dạy mình sống phải biết cái tình, cái nghĩa, nên không cần ai nhắc, bà con cũng tự bảo nhau mà giúp”.

Dưới góc độ quản lý, ông Nguyễn Văn Hải, Chủ tịch UBND xã khẳng định, văn hóa và những luật tục tiến bộ chính là “cánh tay nối dài” giúp chính quyền bám rễ sâu vào đời sống bà con. Có những nút thắt phức tạp, nếu chỉ dùng mệnh lệnh hành chính khô cứng thì rất khó xoay chuyển. Nhưng khi tiếng nói của Đảng được “chuyển ngữ” qua uy tín của già làng, trưởng bản và những quy ước bản làng gần gũi, bà con sẽ nghe, hiểu và đồng thuận tự nguyện. Lúc này, văn hóa không còn là di sản nằm trong tủ kính, mà đã trở thành “nguồn lực mềm” để giữ bình yên cho bản làng, giúp công tác quản lý trở nên thấu tình, đạt lý và thực chất hơn.

Cùng với đó, văn hóa cũng đang từng bước trở thành động lực phát triển kinh tế vùng cao A Lưới. Các nghề truyền thống như dệt zèng, đan lát, chế biến nông sản bản địa không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn trở thành sản phẩm du lịch, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân. Chị B Lúc Thị Loan, thôn A Roàng 1, xã A Lưới 4, phấn khởi nói: “Trước đây dệt chỉ để phục vụ gia đình, giờ khách du lịch ghé thăm, họ rất thích trải nghiệm cách làm và chọn mua làm kỷ niệm. Mình vừa giữ được nghề, lại có thêm kinh phí trang trải cuộc sống. Quan trọng nhất là đám trẻ thấy nghề có tương lai nên chủ động tìm học”.

Một trong những giá trị bền vững nhất của văn hóa cộng đồng ở A Lưới chính là “chất keo” gắn kết để xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc. Khi người dân mặn mà với bản làng, tin nhau và tin vào chính quyền, họ sẽ trở thành những “cánh tay nối dài” trong việc giữ gìn an ninh trật tự, bảo vệ chủ quyền biên giới. Ông Hồ Dũng, Chủ tịch UBND xã khẳng định: “Muốn địa bàn ổn định thì phải dựa vào dân. Mà muốn dân đồng lòng thì phải khơi đúng mạch nguồn văn hóa. Văn hóa chính là chiếc cầu nối tự nhiên nhất giữa ý Đảng và lòng dân”.

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, văn hóa vùng cao A Lưới cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự du nhập của lối sống mới, tác động của mạng xã hội và kinh tế thị trường khiến một bộ phận giới trẻ dần xa rời truyền thống. Một số lễ hội bị giản lược, nghề truyền thống thiếu người kế tục. Trong căn nhà sàn nép bên sườn núi, ông Hồ Văn Tốc (64 tuổi), thôn Ar Kêu Nhâm, xã A Lưới 2, lặng lẽ đan gùi, chia sẻ: “Bán không được mấy, nhưng làm để người ta biết mình vẫn còn là người Tà Ôi. Mất nghề là mất hết. Không có cái gùi, cái zèng thì còn gì là người mình nữa…”.

Trước thực tế đó, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ như phục dựng lễ hội, hỗ trợ làng nghề, phát huy vai trò người có uy tín, tăng cường giáo dục văn hóa trong trường học. Mục tiêu là để văn hóa không chỉ tồn tại trong ký ức mà phải sống trong đời sống hiện tại. Từ những khung dệt giản dị, những phiên chợ rộn ràng đến những lễ hội đậm đà bản sắc, văn hóa ở A Lưới vẫn đang âm thầm lan tỏa, kết nối con người với con người.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, các thế lực thù địch thường xuyên lợi dụng vấn đề dân tộc, văn hóa để xuyên tạc, kích động, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết quân dân, chống phá Đảng, chính quyền, nhất là sau khi Quốc hội thông qua Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) người lao động được nghỉ, hưởng nguyên lương từ năm 2026. Đây là thách thức không nhỏ, đòi hỏi phải có sự tỉnh táo và chủ động từ cả hệ thống chính trị và mỗi người dân. Nhận diện rõ những âm mưu này là yêu cầu cấp thiết hiện nay.

HỒ LĨNH - HOÀNG TRUNG 

Kỳ 2: “Ẩn họa” sau “vỏ bọc” văn hóa.